Iconen als vensters op de hemel

Een bescheiden poging om te zeggen wat iconen zijn, waarvoor ze bedoeld zijn en hoe wij ermee kunnen bidden.

Iconen vormen al eeuwenlang een waardevol onderdeel van de christelijke gebedstraditie. Vanaf het vroege christendom maakten gelovigen afbeeldingen van Christus, Maria, profeten, heiligen en Bijbelse taferelen om hun geloof tastbaar en zichtbaar te maken. Zeker in een tijd waarin boeken schaars waren en slechts weinigen konden lezen, waren zulke afbeeldingen essentieel om Bijbelse voorstellingen en figuren toegankelijk te maken. Vanuit deze eerste afbeeldingen ontstond geleidelijk een bijzondere kunstvorm, bekend als iconen, een term afgeleid van het Griekse woord ‘eikoon’, wat ‘beeld’ betekent. Hun oorsprong ligt vooral in de Oosterse Orthodoxe kerk, waar ze al vroeg een centrale rol speelden binnen liturgie en gebedspraktijk. Door de eeuwen heen groeide de eerbied voor iconen, waardoor ze ook steeds meer een plaats kregen binnen andere christelijke tradities.

In de vroege Middeleeuwen ontstonden soms heftige discussies over het gebruik van iconen. Sommigen waren bezorgd dat ze zouden leiden tot afgoderij. Uiteindelijk bracht het Tweede Concilie van Nicea (787) duidelijkheid: iconen worden niet aanbeden, maar zijn hulpmiddelen voor gebed. Zoals Johannes van Damascus benadrukte: “Ik aanbid niet de materie, maar de Schepper van de materie, die materie geworden is omwille van ons.” Hiermee werd duidelijk gemaakt dat de eer die aan iconen wordt gegeven niet naar het hout of de verf gaat, maar naar Christus, de heilige personen of de Bijbelse taferelen die erop staan afgebeeld. Iconen worden dus niet aanbeden, maar zijn vensters naar het goddelijke.

Deze gedachte sluit aan bij het Bijbelse principe dat God zelf zichtbaar werd in Jezus Christus: “Het Woord is vlees geworden en heeft onder ons gewoond” (Joh 1,14). Omdat God in Christus zichtbaar en tastbaar werd, kunnen we via afbeeldingen beter onze aandacht richten op Hem. Zoals Jezus zelf zei: “Wie Mij gezien heeft, heeft de Vader gezien” (Joh 14,9). Iconen maken dit zichtbaar en helpen ons in gebed om onze gedachten en gevoelens volledig op Christus en het mysterie van zijn aanwezigheid te richten.

Het schilderen van iconen is meer dan alleen kunst. Traditionele iconenschilders benaderen hun taak met diep respect en toewijding